نویسندگی ابزاری برای تربیت روح و هدایت فکری جامعه است
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ ساعت ۱۲:۳۷:۵۵به گزارش روابط عمومی حوزه علمیه خواهران گلستان، هفته کتاب و کتابخوانی بهانهای است که به اهمیت کلام و نقش کتاب در تکوین اندیشه انسانها بیندیشیم. کتاب، تنها مجموعهای از کاغذها نیست، بلکه بستری برای انتقال تجربهها و ارزشهای بنیادین است. در این میان، نقش نویسنده پررنگتر از همیشه خودنمایی میکند؛ کسی که با تکیه بر هنر روایت، مسئولیت انتقال پیامهای صحیح را بر عهده دارد. در این راستا، با بررسی چالشها و تجربیات نویسندگی، به دنبال درک این نکته هستیم که چگونه میتوان از کلمات، ابزاری برای تعالی فکری و هدایت جامعه ساخت. متن پیش رو، حاصل گفتوگو با مرتضی احمر از نویسندگان برجسته کشور در حوزه انقلاب و پایداری است که این مصاحبه به بهانه همکاری ایشان با حوزه علمیه خواهران استان گلستان صورت گرفته است؛ در این راستا، کتاب «قرار؛ الهامی برای همه دختران سرزمینم» و «تا ابد جاری» تحت نظارت ایشان و مشارکت معاونت پژوهش این مدیریت انجام شده است.
* کشف سرچشمهها: از کیستی تا نویسندگی
1. استاد احمر، لطفا خودتان را معرفی بفرمایید؟
من مرتضی احمر، متولد سال ۱۳۶۳ شمسی در شهر همدان، یکی از شهرهای تاریخی و فرهنگی ایران هستم که با کوههای الوند و تاریخ غنیاش، همیشه الهامبخش زندگیام بوده است. از کودکی در خانوادهای مذهبی بزرگ شدم، و این زمینه، مرا به سمت تحصیلات حوزوی سوق داد و امروز با افتخار، به عنوان طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم فعالیت میکنم. علاقهام به نوشتن، به طور رسمی از سال ۱۳۹۲ وارد عرصه فیلمنامهنویسی شدم و سپس به دنیای رمان و داستان قدم گذاشتم. تاکنون کتابهایی مانند «نفر پنجم»، «آخر رفاقت»، «خوش به حال میرزا»، «آرامش»، «خاک پای قدمهایت»، «متولد زندان» و «یادگار» را نوشتهام. این آثار عمدتاً بر پایه داستانهای واقعی بنا شدهاند و تلاش میکنند ارزشهای دینی، ایثار و مقاومت را در قالب روایتهای جذاب به مخاطبان منتقل کنند.
علاوه بر نویسندگی، در حوزههای فرهنگی مانند مدیریت نشریات و کارگاههای آموزشی نیز فعالیت داشتهام، و همیشه سعی کردهام نوشتن را با تعهد به مبانی دینی و آرمانهای انقلاب اسلامی پیوند بزنم.
2. مسیر یا داستانِ نویسنده شدن شما چگونه آغاز شد؟ چه کسی یا چه رویدادی آن جرقه اولیه را در شما زد و این علاقه را در شما ایجاد کرد؟
مسیر نویسندگی من، مانند بسیاری از نویسندگان، ترکیبی از علاقه ذاتی و تأثیرات بیرونی بود. پیش از ورود به حوزه طلبگی، کموبیش اهل مطالعه رمان و داستان بودم؛ کتابهایی مانند آثار کلاسیک ایرانی و ترجمهشده از نویسندگان خارجی که در کتابخانههای محلی همدان میخواندم. اما جرقه جدی و تحولآفرین، به سال اول طلبگیام در حوزه علمیه قم بازمیگردد، زمانی که کتاب «من او» نوشته رضا امیرخانی را خواندم. پس از آن، به مطالعه گسترده در حوزه ادبیات پایداری پرداختم؛ کتابهایی مانند «دا» «از معراج برگشتگان»«نورالدین پسر ایران» و «نه آبی نه خاکی» این آثار، نه تنها مرا با عمق ایثار و مقاومت آشنا کرد، بلکه نشان داد که داستان میتواند ابزاری قدرتمند برای حفظ تاریخ و ارزشها باشد. برای نخستین بار در سال ۱۳۸۵، داستان کوتاهی از من با موضوع امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و ظهور، در روزنامه کیهان منتشر شد که این انتشار، اعتمادبهنفس مرا افزایش داد. در همان سالها، به عنوان مدیر مسئول نشریهای به نام «پنجره» در کانون فرهنگی مسجد محل فعالیت کردم؛ این تجربه، مرا با ویرایش، انتشار و تعامل با مخاطبان آشنا کرد و پایهای برای ورود حرفهای به نویسندگی شد. رویداد کلیدی دیگر، شرکت در کارگاههای فیلمنامهنویسی بود که مرا به سمت ساختار روایی دقیقتر سوق داد.
* کشف اندیشه: از ایده تا اجرا
3. اگر بخواهید خواننده را برای شناخت جهان ذهنی و سبک نوشتاری شما به تنها یک کتاب از خودتان ارجاع دهید، کدام کتاب را انتخاب میکنید و چرا؟
برای یک نویسنده، انتخاب تنها یک کتاب از میان آثارش مانند انتخاب یک فرزند از میان فرزندان است؛ هر کتاب بخشی از جهان خلقشده اوست و همه آنها دوستداشتنی و منحصربهفرد هستند. هر اثر قصهای خاص دارد که با تجربیات شخصی، تحقیقات و دغدغههای زمانیام پیوند خورده است.
4. مهمترین گرایش، دغدغه و یا درونمایهی محوری آثار خود را چه میدانید؟
دغدغه اصلی من در نویسندگی، نگارش داستانهای اجتماعی است؛ مسائلی که بیشتر افراد جامعه با آنها دستبهگریبان هستند، مانند مشکلات اقتصادی، بحرانهای خانوادگی، هویت جوانان و چالشهای فرهنگی در دنیای مدرن. در اغلب کتابهایم، با وارد کردن شخصیتهای الگویی مانند شهیدان والامقام به جهان داستانی، تلاش میکنم دنیایی ایدئال را برای مخاطب ترسیم کنم که در آن، ارزشهای ایثار، مقاومت برجسته شوند.
5. شخصیتپردازی در داستانهای شما چه ویژگیای دارد؟ آیا این شخصیتها از جامعه الهام گرفته میشوند یا بیشتر برآمده از جهان تخیلی شما هستند؟
شخصیتپردازی در داستانهای من، بر پایه تأثیرگذاری شخصیتهای شهدا بر دیگر افراد استوار است، که این امر شخصیتها را به گروههای سفید (الگوهای مثبت مانند شهدا)، سیاه (موانع و مخالفان) و خاکستری (افراد معمولی که در حال تحول هستند) تقسیم میکند. این شخصیتها ممکن است مابهازای خارجی دقیق نداشته باشند، اما از مجموعه ویژگیهای افراد واقعی که در مصاحبهها خوانده یا دیدهام، شکل گرفتهاند. مثلاً در «نفر پنجم»، شخصیت کاظم از ترکیب تجربیات مبارزان انقلابی واقعی الهام گرفته شده، اما با عناصر تخیلی برای جذابیت بیشتر ترکیب شده است. الهام اصلی از جامعه است اما جهان تخیلیام به آنها عمق و لایههای دراماتیک میدهد تا خواننده بتواند با آنها همذاتپنداری کند.
* فنشناسی و روش نوشتن: از ذهن تا کاغذ
6. فرآیند خلق یک داستان برای شما از کجا شروع میشود؟ آیا از قبل نقشه کامل دارید یا اجازه میدهید داستان در حین نوشتن پیش برود؟ لطفاً با یک مثال از یکی از کتابهایتان این روند را برایمان شرح دهید.
فرآیند خلق داستان برای من، مانند بسیاری از نویسندگان، در دورههای نویسندگی ریشه دارد، اما به طور خلاصه، از ایدهها آغاز میشود و میتواند ماجرامحور (بر پایه رویدادها) یا شخصیتمحور (بر پایه تحول شخصیتها) باشد. معمولاً از قبل نقشهای کلی دارم، اما اجازه میدهم داستان در حین نوشتن تکامل یابد تا طبیعیتر شود. مثلاً در «نفر پنجم»، فرآیند با ایده تاریخی کودتای ۲۸ مرداد شروع شد؛ ابتدا تحقیق کردم، سپس طرح کلی را نوشتم (شامل شخصیتها، موانع و پایان). در حین نوشتن، جزئیات مانند دیالوگها و صحنهها را بر اساس جریان داستان اضافه کردم.
7. به نظر میرسد سبک نوشتاری شما بسیار موجز، پُر از تصویر و خالی از حشو است. این ایجاز و تمرکز بر جزئیات ظریف، حاصل سالها تمرین است یا یک ویژگی ذاتی؟ برای نویسندگان جوانی که میخواهند این سبک را در نوشتههای خود پرورش دهند، چه توصیهای دارید؟ و چرا این شیوه را برای بیان انتخاب کردهاید؟
این نظر لطف شماست و مرا خوشحال میکند. سبک موجز و تصویرساز من، ترکیبی از ویژگی ذاتی (علاقه به سادگی از کودکی) و سالها تمرین است، به ویژه از زمانی که از فیلمنامهنویسی به رماننویسی آمدم؛ فیلمنامهها نیاز به ایجاز دارند تا صحنهها زنده شوند. داستان برای انتقال پیام، به توصیف و تصویر نیاز دارد، اما بدون حشو و قلمفرسایی، زیرا مخاطب امروز – با زندگی پرسرعت – حوصله زیادهگویی ندارد. گزیدهنویسی باید بدون آسیب به اصل داستان باشد، یعنی جزئیات ظریف (مانند یک نگاه یا صدا) را برجسته کند. برای نویسندگان جوان، توصیه میکنم: ابتدا آثار موجز مانند داستانهای جلال آلاحمد را بخوانند، سپس هر روز تمرین و یرایش کنند (متن را کوتاهتر کنند بدون از دست دادن معنا)، و از کارگاههای آموزشی استفاده کنند. من این شیوه را انتخاب کردهام چون باور دارم داستان باید مانند تیغی تیز، مستقیم به دل مخاطب بنشیند و او را به فکر وادارد.
8. قبول دارید دیالوگنویسی از نقاط قوت داستانهای شماست؟ دیالوگهایی که هم طبیعی هستند و هم بار معنایی زیادی را حمل میکنند؛ به نظر شما یک دیالوگ خوب در ذهن نویسنده چگونه متولد میشود؟
قضاوت درباره قوت دیالوگنویسیام با مخاطبان و منتقدان است، اما باور دارم که دیالوگ، مانند دیگر عناصر داستان (مانند توصیف یا صحنهسازی)، اهمیت حیاتی دارد و باید در پیوند با آنها شکل گیرد. یک دیالوگ خوب، طبیعی (مانند گفتگوی روزمره مردم) و بار معنایی (حامل پیام یا تحول شخصیت) است. در ذهن نویسنده، دیالوگ از مشاهده جامعه متولد میشود: گوش دادن به مکالمات واقعی، ترکیب آنها با نیازهای داستان، و ویرایش تا زمانی که روان شود.
9. به عنوان یک نویسنده، بزرگترین چالش شما در مواجهه با صفحه سفید کاغذ چیست؟ و چگونه بر آن غلبه میکنید؟ بزرگترین چالشهایی که در مسیر نوشتن و انتشار کتابهایتان با آن روبرو بودهاید چیست؟
بزرگترین چالش در مواجهه با صفحه سفید، زمانی است که کلمات جاری نمیشوند – اصطلاحاً «انسداد نویسندگی» – که ناشی از خستگی، کمبود ایده یا فشارهای زندگی است. برای غلبه، راهکارهایی مانند پیادهروی، مطالعه کتابهای الهامبخش، نوشتن آزاد (نگارش آنی) یا بحث با دوستان نویسنده را به کار میگیرم؛ من هم بارها با این مشکل روبهرو شدهام و با تمرین روزانه، آن را مدیریت میکنم. در مسیر نوشتن و انتشار، چالشهایی مانند تحقیق دقیق برای داستانهای واقعی (مصاحبه با خانواده شهدا)، ویرایش طولانی، و مشکلات نشر (مانند سانسور یا تأخیر چاپ) وجود داشته، اما با صبر و تعهد به هدف، بر آنها غلبه کردهام.
* نگاه به درون و بیرون: تأثیرات و افقها
10. به نظر شما نویسنده معاصر چه مسئولیتی در قبال جامعه خود دارد؟
نویسندگان معاصر، به عنوان بخشی از عرصه فرهنگ، مسئولیت سنگینی دارند؛ هر کلمه ممکن است بر سرنوشت انسانها تأثیر بگذارد و یک جمله، دنیایی از خیر (مانند ترویج ارزشها) یا شر (مانند ترویج انحراف) را در ذهن مخاطب بگشاید. این مسئولیت برای نویسندگان آثار دینی و انقلابی، چند برابر است، زیرا باید میراث شهدا و انقلاب را حفظ کنند و جامعه را به سمت تعالی هدایت نمایند. نویسنده نباید تنها سرگرمکننده باشد، بلکه باید آگاهیبخش و تحولآفرین باشد.
11. چه هنرهای دیگری (مانند سینما، موسیقی، نقاشی) بر جهان داستانی شما تأثیر گذاشته است؟
هر هنری میتواند منبع ایده و الهام باشد؛ برای مثال، دیدن فیلمهای سینمایی مانند آثار دفاع مقدس، شنیدن موسیقی سنتی ایرانی یا تماشای نقاشیهای طبیعت و منظره، جرقهای برای داستان ایجاد میکند. سینما به من ساختار صحنهای آموخته، موسیقی ریتم روایی، و نقاشی تصویرسازی را.
*سخن پایانی
12. اگر بخواهید پیام اصلی یا حس مشترکی که میخواهید از طریق داستانهایتان به خواننده منتقل کنید، در یک جمله خلاصه کنید، آن چیست؟
اگر داستان قدرتمند باشد، خود با مخاطب ارتباط برقرار میکند و پیامهایی مانند ایثار، امید و تعهد به ارزشها را منتقل میکند؛
13. اگر امروز و در این برهه از زندگی، قرار باشد یک کتاب (غیر از کتابهای خودتان) به جوانان معرفی کنید، آن کتاب کدام است و چرا؟
الحمدلله، کتابهای ارزشمندی توسط نویسندگان انقلابی و توانا نوشته شده است و نام بردن از یکی شایسته نیست. اما به طور کلی، آثار انتشاراتی مانند شهید کاظمی (با تمرکز بر دفاع مقدس)، کتاب جمکران (موضوعات مهدوی)، انتشارات امیرکبیر، بین الملل، معارف، بهنشر (آثار ادبی)، حماسه یاران و روایت فتح (خاطرات شهدا)، سوره مهر (ادبیات پایداری) و نشرهای نوظهوری چون هاجر، کتابنما و کتاب خوب، معمولاً مفید هستند و به جوانان کمک میکنند. اگر مجبور به انتخاب باشم، «دا» را پیشنهاد میدهم، چون روایتی واقعی و الهامبخش از خرمشهر قهرمان را روایت می کند
14. و سوال آخر؛ برای نویسندگان جوانی که تازه قلم در دست گرفتهاند و آرزوی راهیابی به دنیای ادبیات را دارند، چه توصیهای دارید؟
توصیهام به نویسندگان جوان این است که ابتدا آثار خوب ایرانی و ترجمهشده را به دقت بخوانند تا سبکها را بیاموزند؛ سپس، هر روز – حتی اگر نیم ساعت – بنویسند و هیچ روزی را بدون نوشتن سپری نکنند، زیرا نوشتن مانند عضله است که با تمرین قوی میشود. علاوه بر این، در کارگاهها شرکت کنند، بازخورد بگیرند، و با صبر و تعهد به ارزشها پیش بروند؛ موفقیت یکشبه نیست، بلکه نتیجه سالها تلاش است.

