از آسیب‌شناسی تا ظرفیت‌سازی اجتماعی/ «مقاومت» باید خلاق، مولد و مسئله‌محور باشد

به گزارش روابط عمومی حوزه علمیه خواهران گلستان، خانم سمیه حاجی‌اسماعیلی در نشست تخصصی «آسیب‌های اجتماعی زنان و ایده مقاومت» که با حضور پژوهشگران گروه علمی زن و مقاومت در مدیریت این استان برگزار شد، با طرح این پرسش که «آیا جامعه‌ای که اسلامی است و ارزش‌های دینی برای آن اهمیت دارد، باید در برابر تغییرات مقاومت کند یا خیر؟» گفت: پاسخ به این پرسش وابسته به نوع تغییر و پیامدهای آن است و نمی‌توان در برابر هر تغییر اجتماعی، موضع مقاومت اتخاذ کرد.

*هر تغییر اجتماعی، آسیب نیست

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با تأکید بر اینکه «هر تغییر اجتماعی لزوماً نامطلوب، مسئله یا آسیب نیست»، گفت: تغییر اجتماعی در ذات خود نه خوب است و نه بد؛ بلکه باید بررسی کرد که این تغییر چه پیامدهایی به دنبال دارد و در چه شرایطی به مسئله اجتماعی تبدیل می‌شود.

خانم حاجی‌اسماعیلی با اشاره به نمونه‌هایی همچون افزایش اشتغال زنان، افزایش سن ازدواج، گسترش استفاده از شبکه‌های اجتماعی و تغییر الگوهای فرزندآوری تصریح کرد: اشتغال زنان به خودی خود آسیب نیست؛ اما زمانی می‌تواند به مسئله اجتماعی تبدیل شود که با تعارض نقش، فشار مضاعف، نبود حمایت‌های اجتماعی و پیامدهای نامطلوب برای فرد، خانواده و جامعه همراه شود.

وی ادامه داد: مسئله اجتماعی وضعیتی است که از سوی بخشی از جامعه نامطلوب تلقی شده، پیامدهای اجتماعی قابل توجهی دارد، موضوع بحث عمومی قرار می‌گیرد و نیازمند نوعی مداخله جمعی یا نهادی است.

*آسیب‌های اجتماعی، تک‌علتی نیستند

وی با تأکید بر پیچیدگی آسیب‌های اجتماعی اظهار داشت: آسیب اجتماعی یک علت ندارد.

به گفته عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، در بررسی آسیب‌ها باید مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، ساختاری و سیاستی را در کنار یکدیگر مورد توجه قرار داد.

خانم حاجی اسماعیلی با اشاره به مدل اجتماعی ـ بوم‌شناختی در تحلیل آسیب‌های اجتماعی افزود: مداخلات نیز باید در سطوح مختلف صورت گیرد؛ از سطح فرد و روابط خانوادگی گرفته تا شبکه‌های اجتماعی، جامعه، ساختارها، سیاست و فرهنگ.

وی با ذکر نمونه خشونت خانگی علیه زنان گفت: نمی‌توان صرفاً قربانی یا فرد خشونتگر را عامل مسئله دانست؛ بلکه باید روابط خانوادگی، شبکه حمایتی، شرایط اقتصادی، نگرش جامعه نسبت به خشونت، دسترسی فرد به خدمات اجتماعی، حمایت خانواده گسترده و امکان خروج از رابطه آسیب‌زا را نیز بررسی کرد.

*زنجیره تولید آسیب باید شناسایی شود

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با بیان اینکه آسیب‌های اجتماعی معمولاً به صورت ناگهانی ایجاد نمی‌شوند، گفت: در بسیاری از موارد، یک زنجیره از تغییرات شکل می‌گیرد؛ ساختارها تغییر می‌کنند، سبک زندگی تغییر می‌یابد، روابط و انتظارات دگرگون می‌شود، هنجارها تغییر می‌کنند و در نهایت رفتار و پیامدهای اجتماعی جدیدی شکل می‌گیرد.

خانم حاجی اسماعیلی تأکید کرد: اگر سیاست‌گذار تنها در مرحله نهایی و پیامد آسیب مداخله کند، نمی‌توان انتظار داشت مسئله به شکل پایدار حل شود؛ بلکه باید زنجیره تولید آسیب از مراحل اولیه مورد شناسایی و مداخله قرار گیرد.

*مقاومت؛ اما در برابر چه چیزی؟

وی در بخش دیگری از سخنان خود، روایت‌سازی را یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مقاومت دانست و گفت: اگر برای یک ارزش اجتماعی، روایت جذاب، معنادار و قابل فهمی ارائه نشود، قدرت اجتماعی آن ارزش محدود خواهد شد.

این استاد حوزه افزود: نسل جدید صرفاً نمی‌پرسد «چه کاری باید انجام دهم؟» بلکه می‌پرسد «چرا باید این کار را انجام دهم؟» بنابراین باید برای پرسش‌هایی مانند چرایی ازدواج، فرزندآوری، مادری، عفاف و تعهد، پاسخ‌های روشن، منطقی و قانع‌کننده ارائه شود.

خانم حاجی اسماعیلی با تأکید بر اهمیت روایت زنان و ظرفیت‌های آنان خاطرنشان کرد: جامعه اسلامی نیازمند روایت‌های دقیق و جذاب از کنشگری زنان، ظرفیت‌های زنان و نقش آنان در جامعه است و اگر این روایت ساخته نشود، دیگران روایت خود را از زنان ایرانی ارائه خواهند کرد.

*مقاومت در برابر فناوری، با حذف آن ممکن نیست

وی در ادامه به مسئله فضای مجازی و هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: در برابر فناوری‌های جدید نمی‌توان تنها با رویکرد سلبی برخورد کرد؛ بلکه باید ظرفیت‌های شناختی و سواد رسانه‌ای جامعه را افزایش داد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با بیان اینکه «ما نمی‌توانیم فضای مجازی را حذف کنیم، اما می‌توانیم سواد رسانه‌ای ایجاد کنیم»، افزود: مقاومت خلاق به این معناست که به جای تنها مطالبه فیلترینگ، توانایی افراد، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، برای شناخت، تحلیل و استفاده صحیح از فناوری افزایش یابد.

*از ارزش‌گذاری تا ایجاد ظرفیت تحقق ارزش

خانم حاجی اسماعیلی با اشاره به موضوع کاهش فرزندآوری تصریح کرد: تنها گفتن اینکه خانواده و فرزندآوری ارزشمند است، برای حل مسئله کافی نیست؛ بلکه باید میان ارزش و ظرفیت تحقق آن در جامعه تفاوت قائل شد.

وی افزود: اگر جوان امکان ازدواج ندارد، اگر زن با فرزندآوری شغل خود را از دست می‌دهد یا اگر حمایت اجتماعی کافی از نقش مادری وجود ندارد، نمی‌توان فقط با توصیه و موعظه انتظار تغییر رفتار داشت.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده تأکید کرد: ارزش بدون نهاد، یک چیز شکننده است.» بنابراین باید شرایط اجتماعی تحقق ارزش‌ها را فراهم کرد.

*پیشنهاد کارگروهی برای هسته «زن و مقاومت»

خانم حاجی اسماعیلی، با اشاره به ضرورت تبدیل مباحث نظری به فعالیت پژوهشی و مسئله‌محور، از اعضای هسته پژوهشی «زن و مقاومت» خواست یک مسئله اجتماعی مشخص را انتخاب کرده و ابعاد آن را مورد بررسی قرار دهند.

وی پیشنهاد کرد: اعضای گروه در قالب کارگروه‌های تخصصی، درباره موضوعاتی همچون امنیت اجتماعی، مقاومت فرهنگی، نقش زنان و مقاومت تمدنی به بررسی یک مسئله مشترک بپردازند و در این فرآیند به پرسش‌هایی از جمله «تهدید چیست؟»، «آسیب‌پذیری در کجاست؟»، «عوامل محافظ چیست؟»، «کدام نهاد باید وارد شود؟»، «حوزه علمیه چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟»، «نقش زنان چیست؟» و «چه راهبرد مقاومتی می‌توان ارائه داد؟» پاسخ دهند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در جمع‌بندی سخنان خود، بر حرکت از آسیب‌شناسی به ظرفیت‌سازی اجتماعی تأکید کرد و گفت: مقاومت مولد یعنی تحلیل را بشناسیم، ظرفیت خودمان را تقویت کنیم، روایت‌مان را بازسازی کنیم، نمادهای خودمان را توانمند کنیم و راه‌حل اجتماعی تولید کنیم.

خانم حاجی اسماعیلی خاطرنشان کرد: حوزه‌های علمیه نیز باید از صرف انتقال پیام ارزش‌ها فراتر رفته و به سمت حل مسئله، میانجیگری اجتماعی، کنشگری، ائتلاف‌سازی و تولید راه‌حل‌های اجتماعی حرکت کنند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با بازگشت به مفهوم مقاومت اظهار داشت: اگر جامعه‌ای تغییری را تهدیدکننده یک ارزش بداند، بحث مقاومت مطرح می‌شود؛ اما باید پرسید مقاومت در برابر چه چیزی، با چه هدفی، توسط چه کسانی، با چه منابعی و با چه پیامدهایی؟

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده افزود: پیش از اینکه بپرسیم «چگونه مقاومت کنیم؟» باید مشخص کنیم «در برابر چه چیزی باید مقاومت کنیم؟» آیا یک هنجار، نهاد، سبک زندگی، الگوی خانوادگی یا ارزش اجتماعی در معرض تهدید قرار گرفته است؟

خانم حاجی اسماعیلی خاطرنشان کرد: حتی در مواردی که یک ارزش در معرض تهدید قرار دارد، باید هزینه‌های مقاومت را نیز سنجید؛ زیرا ممکن است شیوه‌ای از مقاومت، هزینه‌هایی برای نظام اجتماعی، انسجام اجتماعی یا حتی همان ارزشی که قصد حفظ آن را داریم ایجاد کند.

*مقاومت خلاق به جای نگاه نوستالژیک

وی با تأکید بر ضرورت بازتعریف شیوه‌های دفاع از ارزش‌ها گفت: اگر ارزش‌ها تغییر شکل داده‌اند، نباید لزوماً برای احیای آن‌ها به دنبال بازگرداندن جامعه به شکل تاریخی گذشته باشیم؛ بلکه مقاومت باید خلاق باشد.

این پژوهشگر حوزه زنان و خانواده با ذکر نمونه احترام به والدین افزود: ممکن است اصل احترام به والدین همچنان یک ارزش مهم باشد، اما شکل تحقق آن برای نسل جدید نیازمند روش‌های متفاوتی مانند تربیت گفت‌وگویی و ترکیب اقتدار با صمیمیت باشد.

خانم حاجی اسماعیلی تصریح کرد: ما باید از ارزش دفاع کنیم، اما شکل موجود و کارآمد آن ارزش را نیز بشناسیم.

*پنج ظرفیت برای شکل‌گیری جامعه مقاوم

وی، مقاومت اجتماعی را تنها به معنای مقابله و مخالفت ندانست و گفت: مقاومت اجتماعی یعنی توان یک جامعه برای حفظ، بازتولید و نوسازی عناصر هویتی و ارزشی خود در مواجهه با فشارها، بحران‌ها و تغییرات اجتماعی.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به ابعاد مختلف مقاومت، از مقاومت شناختی، هویتی، نهادی و کنشی سخن گفت و افزود: نخستین ظرفیت مقاومت، «دانستن و شناختن» است؛ یعنی جامعه باید بتواند تهدید واقعی را تشخیص دهد و میان تغییر طبیعی، آسیب اجتماعی و فرصت تحول تفاوت بگذارد.

خانم حاجی‌اسماعیلی تأکید کرد: اگر هر تغییر فرهنگی را تهدید بدانیم، قدرت تشخیص اولویت‌ها را از دست می‌دهیم؛ از طرف دیگر، اگر هیچ تغییری را تهدید ندانیم و همه چیز را به اقتضای زمان توجیه کنیم، باز هم قدرت مقاومت شناختی خود را از دست داده‌ایم.

*نقش حوزه علمیه؛ از مطالبه‌گری صرف تا حل مسئله

وی یکی از وظایف مهم حوزویان را کمک به جامعه برای تشخیص دقیق میان «تغییر، مسئله و آسیب» دانست و اظهار داشت: حوزه‌های علمیه باید در کنار دغدغه‌های دینی، با ادبیات علوم اجتماعی نیز آشنا شوند تا بتوانند میان مبانی دینی و مسائل عینی جامعه پیوند برقرار کنند.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در همین زمینه بر اهمیت «حکمرانی مردمی» و نقش حلقه‌های واسط تأکید کرد و گفت: مردم، حوزه‌های علمیه، گروه‌های داوطلبانه و سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند به عنوان حلقه‌های واسط میان مردم و حاکمیت، در مدیریت و کاهش آسیب‌های اجتماعی نقش مؤثری داشته باشند.

*خانواده؛ مهم‌ترین میدان مقاومت اجتماعی

خانم حاجی اسماعیلی خانواده را یکی از مهم‌ترین کانون‌های مقاومت اجتماعی دانست و تصریح کرد: خانواده مهم‌ترین نهادی است که می‌تواند کانون مقاومت باشد؛ زیرا خانواده هم محل انتقال ارزش است و هم محل تولید ارزش.

وی با بیان اینکه مسائل خانواده نباید تنها اخلاقی تحلیل شوند، گفت: ممکن است زوجی ارزش خانواده را قبول داشته باشند اما از مهارت ارتباطی کافی برخوردار نباشند؛ یا جوانی به اصل ازدواج باور داشته باشد، اما آینده اقتصادی خود را نامطمئن ببیند. همچنین ممکن است زنی خواهان حفظ خانواده باشد، اما با بحران نقش، خشونت یا مشکلات دیگر مواجه باشد.

این استاد حوزه افزود: بنابراین سیاست خانواده باید همزمان به بحران معنا، بحران رابطه، بحران نقش و مسئله حمایت از نهاد خانواده توجه کند.

*زنان؛ نه قربانی، بلکه کنشگر اجتماعی

خانم حاجی اسماعیلی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به زنان اظهار داشت: زنان نباید فقط به عنوان افراد آسیب‌پذیر یا دریافت‌کنندگان سیاست‌ها دیده شوند؛ بلکه باید آنان را به عنوان ظرفیت و «کنشگر اجتماعی» مورد توجه قرار داد.

وی گفت: زنان دارای عاملیت اجتماعی هستند و می‌توانند به زندگی و مفاهیم معنا بدهند، شبکه‌های اجتماعی را تقویت کنند و حتی در تغییر و بازتولید ارزش‌ها نقش‌آفرین باشند.